وطن سیور شاعر، ژورنالیست و اجتماعی شخصیت محمد امین اوچقون، هجری 1310 ییل فاریاب ولایتی نینگ قورغان تیپه سیده توغیلیب، باشلانغیچ تعلیماتنی اوز آته سی مرغیلانلیک مرحوم قاری سلطان دن آلگندن کیین، میمنه ده گی مرحوم مولوی محی الدین مرغینانی دن صرف و نحو قاعده لرینی، شونینگدیک عرب تیلی و فقه علمی نینگ باشلانغیچ اصوللرینی اورگندی. او میمنه ده یشاوچی سرپللیک شاعر و ادبیات شناس عالم مرحوم غلام محمد خدیم (اول لری غلام محمد عبهر) دن شعر و ادبیات بوییچه کوپ نرسه لرنی اورگنیب، اونینگ مخلص شاگردلریدن بیری گه ایلندی.

محمد امین اوچقون 1328 ییل اوز عایله سی بیلن قطغن ولایتی گه تیگیشلی قندوز شهری گه کوچیب کیلیب اقامت اختیار قیلگن. علوم شرعیه نی کینگ کولمده اورگه نیش اوچون «قندوز خیابانی مدرسه سی» گه کیریب تحصیلنی دوام بیرگن، عین حالده تورکی و فارسی ادبیات بوییچه کینگ معلومات گه ایگه بولیش مقصدیده علیشیر نوایی، فضولی، بابر، مشرب، بیدل، سعدی، حافظ، رومی و باشقه کلاسیک شاعرلر اثرلرینی مطالعه قیلیش گه باشلگن و اوز ادبی ایجادی اوچون اولردن الهام آلگن...

بابر کلتوری انجمنی نینگ تعزیت و تسلیت پیامی

اوزبیک خلقی نینگ فدایی فرزندی، تنیقلی ژورنالیست، شاعر و یازوچی محمد امین اوچقون حیات بیلن خیرلشدی، کمال تأثر و تأسف بیلن عایله اعضالریدن مرحوم محمد امین اوچقون نینگ قیغو والم گه توله وفات خبرینی ایشیتیب، غصه و غم گه چومیلدیک.

خلقیمیزنینگ بو ممتاز و صادق فرزندی اوزاق مدتلی خسته لیک عاقبتیده  سه شنبه 27 حمل 1392 ییل (16 اپریل، 2013 ییلی) کیچقرون ساعت 3 دن 5 دقیقه اوتگنده، حیات بیلن وداعلشیب، عایله اعضالری و برچه میزنی داغده قالدیردی.

مرحوم نینگ جنازه سی بوگون سه شنبه 27 حمل (16 اپریل) ساعت 5 آقشامده استانبول شهریده گی «ایوب سلطان» مقبره سیده دفن ایتیلدی.

مرحوم محمد امین اوچقون نینگ عالمدن اوتیشی، اونینگ عایله سی، قوم- قرینداشلری، دوستلری، اوزبیک ضیالیلری و شونینگدیک افغانستان فرهنگی دنیاسی اوچون جبیره قیلیب بولمیدیگن بیر یوقاتیش بولدی...

               میرزا اولوغ بیگ میلادی 1394 ییل 22 مارچ ده، ایران نينگ غربیده گی سلطانیه شهريده امیر تیمورنینگ حربی  یوریشلری  پیتیده  توغیلگن. تؤرت یاشیدن باشلب  اونینگ  تربیه سی بیلن بوویسي سرای ملک خانم و بابا سی تیمور شغل لنديلر. اولوغ بیک که شاعر محمد صالح نینگ باباسي امیر شاه ملک مربّیلیک قیله دي. امیر تیمور سیوملی نبیره سینی سفرلرده، یوریشلرده هم بیرگه آلیب یورگن. تیمور وفاتیدن سؤنگ 15 يشر اولوغ بیک سمرقند حاکمی بؤله دی. پایتختی هرات بؤلگن خراسان دولتی نی اؤزی باشقره دی. اولوغ بیک اؤز اطرافیگه «اؤز دوری نینگ افلاطوني» دیب نام آلگن قاضی زاده رومي (اولوغ بیک اونی اؤزیگه استاد دیب بیلگن) ریاضيدان و استرونوملر علی قوشچی، منصور کاشی، بیرجندی، میرام چلبی، غیاث الدین جمشید کبی عالملرنی جمعلگن. سمرقندده گی آبِ رحمت سایی یاقه سیده 3 قبتلی، بلندلیگی 50 متر بؤلگن رصد خانه قوردیریب، اونده  1018 ته یولدوزنینگ موضعلرینی انیقلشگن. اولوغ بیک اؤغلی عبداللطیف راضیلیگی بیلن 1449 ییلی یول لنگن قاتل عباس تمانیدن اؤلدیریلگن. اثرلری: «زیج جدید کورگانی»، «رسالۀ اولوغ بیک»، «تؤرت اولوس تاریخی» و باشقه لر...

با نهايت تأسف و تأثر اطلاع یافتیم که امروز مورخ 15.03.2013 میلادی، محترم داکتر عبدالرحیم یلقم جهان فانی را وداع گفته است. بنیاد اجتماعی و فرهنگی بیانی درگذشت این مرد فداکار را یک ضایعۀ بزرگ در ساحۀ طبابت و ادبیات میداند. مرگ نابهنگام مرحوم داکتر عبدالرحیم یلقم اندخویی را که در اثر سکته قلبی اتفاق افتاده به فامیل و بازماندگان شان تسلیت عرض نموده، جنت فردوس به مرحومی رجامندیم. مرحوم داکتر یلقم در سال 1362 از طب کابل فارغ و تا تاریخ 22 حوت امسال در سخت ترین شرایط در ولسوالی های دور دست افغانستان صادقانه در خدمت مردم قرار داشتند. اخیراً یک جلد کتاب جراحی عمومی از تجاربش اقبال چاپ یافته بود. روحش شاد باد!

برای معلومات بیشتر در مورد این شخصیت فداکار و میهندوست، خواستیم فشردۀ زندگینامۀ شانرا به مطالعۀ عزیزان قرار دهیم:

دکتور عبدالرحیم «یلقم» در قریه کهنه قلعۀ ولسوالی اندخوی در 28 حوت سال 1334 هجری شمسی دیده به جهان کشود. پدرش ملا عبدالرحمن یکی از متنفذین قوم ایدباش در قریه کهنه قلعه در زمان خود بود. او پنج ساله بود که توسط پدرش محمد اسمعیل از (کرکی) ترکمنستان در وقت فرمانبرداری استالین به افغانستان مهاجر شده بود...

          خواند میر مؤرخ بسیار معتبر و پُرکار و نویسنده و شاعر خوب است که بتصریح خود او در حبیب السیر⁽¹⁾، دستور الوزراء⁽²⁾ و مکارم الاخلاق⁽³⁾ نامش غیاث الدین فرزند همام الدین مشهور و ملقب به خواند میر است.

          پدرش خواجه همام الدین فرزند خواجه جلال الدین محمد فرزند برهان الدین هروی وزیر محمود فرزند سلطان ابو سعید تیموری پادشاه بدخشان است.⁽⁴⁾

          مادرش دختر میر خواند مؤرخ و نویسندۀ کتاب معروف «روضةالصفا» است که به عمر 66 سالگی در دوم ذیقعده (903) در هرات وفات کرد و در پهلوی مزار شیخ بهاء الدین عمر مدفون گردید، و به این سبب خود را به نسبت فرزندی و او را بعنوان پدری و «ابوی مخدومی» خطاب میکرد و همین امر موجب اشتباه بعضی شده است که خواند میر را فرزند صلبی میر خواند توهم کرده اند و حال آنکه خود را او در «حبیب السیر» (مجلد سوم، جزو سوم، صفحۀ 329 طبع تهران) در شرح حال سید برهان الدین خاوند شاه پدر صاحب «روضةالصفا» وجه قرابت خود را با او تصریح میکند، با این قرار که می گوید:

          «از سید برهان الدین خاوند شاه سه پسر ماند، یکی امیر خواند محمد یعنی صاحب روضةالصفا (که والد بزرگوار والدۀ مسود اوراق است.) دیگر سید نظام الدین سلطان احمد که در خدمت سلطان بدیع الزمان میرزا منصب صدارت داشت. سوم سید نعمت الله که مجذوب متولد شد، یعنی اختلال مشاعر داشت.»

...الخ و در شرح حال میر خواند میگوید: «راقم حروف نسبت به آن حضرت علاقۀ فرزندی ثابت دارد و بزبان گستاخی خود را در سلک شاگردانش میشمارد...

تولیق اسمی شریفلری محمد ابن محمد ابن محمد الماتریدی السمرقندی. ماترید سمرقند یقینیده گی قشلاقلردن بیری نینگ نامی. او حاضرده بوزیلگن شکلده متریت دیه اتله دی. اصلیده ایسه، منبعلرده ایتیلیشیچه، قشلاق نینگ نامی عربچه «ماترید؟» سوزیدن آلینگن. معناسی «نیمه دیماقچی سن؟» دیر. ایتیشلریچه، شیخ ابو منصور کلام علمیگه رجوع قیلگن پیتلریده شاگردلری کوپه یب کیتگن و اولر اوزارا بحث قیلگنلریده بیر بیرلریگه عرب تیلیده کوپینچه «ماترید؟» دیب مراجعت قیلگنلر. شوسوز کوپچیلیک قولاغیگه تیز-تیز چلینیبیرگچ، شیخ شاگردلرینی ماتریدیلر، قشلاق نامی نی ایسه ماترید دیب اته ی باشله گنلر.

نسبلری پیغمبریمیز محمد^(ص) مکۀ مکرمه دن مدینۀ منوره گه هجرت قیلیب اوز اویدن جای بیرگن مشهور صحابی، ابو ایوب خالد ابن زید ابن کلاب الانصاری حضرتلریگه باریب یته دی، دیب نقل قیله دیلر. بونسبتنی بعضی مؤرخلر رد إیتگن لر. (ماتریدی نینگ تورک می عرب می بولگنلیگی عالملر آره سیده تارتیشیلیب کیلگن بیر خصوص... 

عزیز اولکه میز افغانستان نقاشلیک هنری نینگ یېتوک اکادمیک سیماسی پروفیسور غلام محمد میمنه گی یورتیمیز تانیقلی سیمالری نینگ کۉپ قیره لی شخصیت لریدن سنه له دی. رحمتلی پروفیسور بویوک داهی هنرمند، پارلاق اجتماعی و فرهنگی شخصیت، قۉرقمس ترقی خواه سیاسی کوره شچن همده شعر و ادبیاتگه مشتاق استعدادلی شاعر اېدی.

بیز اوشبو یازویمیزده پروفیسور غلام محمد میمنه گی شخصیتی نینگ پارلاق سیاسی قیره سی همده  فعالیتلری حقیده سۉز یورتیماقچیمیز.

بیرنچیدن شو نکته نی اېسلش کېره ک که، پروفیسور غلام محمد میمنه گی اساساً استبداد و ستم تابانی (پاشنه) آستیده اېزیلیب، قربان بۉلگن خاندانگه تېگیشلی بۉلیب، کیچکلیگیدن- ناق سورگونلیک نینگ قتیق تضییق و باسیمیدن تۉله بیر شرایط ته یشب، اولغه یدی. چونکه، آته سی عبدالباقی مینگباشی، مستبد امیر عبدالرحمن فرمانیگه کۉره، قوزغالانچی تهمتی بیلن اۉز عایله­سی بیلن بیرگه میمنه دن کابلگه سورگون قیلینه دی. کۉپ اۉتمه ی، عیناً شو موضوع طفیلی اولومگه محکوم اېتیلیب، اۉلدیریله دی...

زیب النسا بیگم ظهیر الدین محمد بابر شاه نینگ نیبره سی، ابو ظفر محی الدین محمد اورنگ زیب عالم گیز نینگ قیزی. اونینگ آنه سی دل رسا بانو شهنواز بیک قیزی بولیب، بابر نینگ گلبدن بیگم اسملی قیزیگه باریب توته شه دی. زیب النسا بیگم  1639 نچی ییل نینگ فبرل آیی، دهلی ده توغیلگن. او نینگ آته سی اورنگزیب (1618-1707) یاشلیگیده ناق دین دارلیگی بیلن نام چیقرگن ایدی.

          زیب النسا بیگم اوز زمانه سی نینگ فاضله عیاللریدن حفیظه مریم بانو قولیده سواد چیقرگن، آته سی زیب النسا بیگم نینگ شاعرلیک استعدادینی پسقیب، اونگه اوز دوری نینگ ییتوک عالملریدن مولانا محمد اشرف دهلوی و مولانا جوینی نی معلم قیلیب تعینله یدی. زیب النسا بیگم زبردست شاعره، ییتوک عالمده اوسته، طنبور چیرتوچی سازنده، ماهر خطاط بولیب یتیشه دی. آنه تیلی تورکی تیلدن تشقری عرب، فارس تیللری نینگ صرف و نحو، قاعده (مارفولوگیگ و سینتاکس) سینی فیقیه (قانون شناسلیک)، منطق، فلسفه، تاریخ فنلرینی پُخته اوزلشتیره دی. او نستعلیق، نسخ و شکسته خطلرینی زور مهارت ایله بیتکن، قرآن کریم نینگ بیر قنچه مراتبه حسن خط ده کوچیرگن و یاد قرائت بیلن اوقیگن، زیب النسا بیگم عرب و فارس تیللر صرف و نحوینی ایگللب شو تیللرده هم ایجاد قیلدی...

در یک روز خزانی در حالیکه هنوز علایم زمستان مشاهده نمی شد و هوا نسبتاً معتدل بود، در کوچه کهلک شبرغان دو پاکستانی با یک همکار افغانی خود منزل مولوی عالیقدر شهر را جستجو میکردند. رهگذران با آنکه همه او را می شناختند از شناخت خود انکار می کردند و هیچ کسی حاضر نبود منزل او را نشان دهد. طالبان پاکستانی که حتی پشتو را نیز خوب بلد نبودند، با زبان نیمه اردو و نیمه پشتو همکار افغان خود را مورد سرزنش قرار می دادند که چرا به دریافت منزل شخصی که شهرۀ شهر است، موفق نمی شود. بلاخره بعد از ساعاتی سرگردانی طفل ده- دوازده ساله یی منزل و مسجد وی را نشانی گفت و طالبان موتر خود را بدانسو راندند و مولوی را از خانه بیرون کردند و در موتر نشاندند. مولوی که هیچگاه منتظر چنین برخورد نبود و هفته یی قبل با حاکم طالبان صحبت نموده و از جانب حاکم اطمینان حاصل نموده بود که هیچ کسی به وی مزاحمت نخواهد کرد، با اطمینان به حرف های حاکم با غالمغال به راکبین موتر توضیح می داد که وی عالم دین و همچون آنان طالب العلم است و ده ها و صد ها طالب را تربیه نموده است. حتماً در مورد وی اشتباهی رخ داده است. طالبان مؤظف وی را به سکوت دعوت میکردند و هراس داشتند که مبادا رهگذران و اهل شهر به طرفداری وی به حرکتی دست یازند و مطلق الغانی طالبی را خدشه دار سازند.

موتر عامل مولوی عالیقدر در صحن امنیت دولتی که در رأس آن شخصی با ریش کثیف حنا بسته و لباس سفیدی که از چرکی به سیاهی نزدیک شده بود قرار داشت، توقف نمود. ملا رییس که منتظر مولوی بود با شنیدن صدای موتر خود به صحن بر آمد و حین فرود آمدن مولوی در حالیکه دستار موصوف باز شده بود و به پایش می رسید با فحش و دشنام از وی استقبال کرد. مولوی باز هم با صدای بلند استدلال میکرد که او خود طالب علم است و طالبان زیادی را تربیت نموده و با حاکم شهر نیز هفتۀ گذشته ملاقات داشته است... 

تُرک تبار افغان باشندۀ تورانتوی کانادا، برندۀ مدال طلا و الماس به خاطر خدمات فرهنگی گسترده، از طرف دولت کانادا در طول زندگی پر بارش، گردید. او نه تنها به زبان اوزبیکی؛ بلکه در زبان دری نیز استاد بوده و در دانشگاه شرق شناسی تاشکند اوزبیکستان این زبان را تدریس مینموده  است.  آقای ایماق دارای شخصیت متین و مهربان بوده، همه دوستانش علاقۀ زیادی به شخصیت و منش او دارند. چون از تعصب و خود بزرگ بینی کاملاً مبرا است. او فعلاً رییس عمومی ففتا (فدراسیون فرهنگی تـُرکان افغانستان) در کانادا  است.

اگر خدمات فرهنگی فیض الله ایماق را در پنچاه سال اخیر، چه در افغانستان و چه در خارج افغانستان بشماریم، مثنوی هفتاد و دومن کاغذ خواهد شد. او شاعر دو زبانۀ دری و اوزبیکی است، مقالات ارزندۀ از وی، صفحات روزنامه ها و مجلات را رنگین نموده است. از همه مهمتر خدمت او در فولکلور جوامع اقلیت های افغانستان قابل تقدیر و ستایش است. محترم ایماق سه سال به صفت ترجمان زبان دری در موسسۀ «رادوگا» وظیفه اجرا نموده است. او فیلم های را به دری و اوزبیکی ترجمه نموده است...

عبدالوهاب مجبور اوغلی سوَرش 1365 ینچی ییل کابل شهری نینگ خیرخانه ناحیه سیگه بیر ضیالی عایله گه دنیا گه کیلدی. او دستلبکی تعلیماتی نینگ اوشه ییرده توگه تیب، کیین جوزجان ولایتی شبرغان شهری ده کوچمن کیلیب جنرال حکیم لیسه سی گه اوقیبش گه کیردی. او 1388 ینچی ییل او لیسه نینگ توگه تیب، یوقاری بیلیم آلیش اوچون سرپل ولایتی نینگ معلم تربیه لش عالی موسسه سی گه اوقیش گه کیردی. 1391 ینچی ییل عالی موسسه دن فارغ بولیب سرپل ولایتی نینگ زراعت ریاستی گه رسمی ایشگه باشله دی. او بیراز مدت دن سونگ رسمی دولتی ایشیدن استعفاء بیریب شخصی ایش بیلن شغل نیب کیلدی...

غیاث الدین ابوالفتح عمر ابن خیام نیشاپور شهریده، بدولت هنرمند عایله سیده توغیلیب، وایه گه ایتدی. او نینگ لقبی خیام بولیب، بو سوز «چادر تیکووچی» دیگن معنانی انگله ته دی. عمر خیام تیلی آچیق، بدجهل آدم بولگن. او اوز شعرلرینی فارس تیلیده، نثری اثرلرینی ایسه عرب تیلیده بیتگن. خیام اوزی نینگ رباعی لری بیلن نام قازانگن. او نینگ تخمیناً 400 ته رباعی سی موجود بولیب، شولر دن 293 ته سی، کیمبیریج دارالفنونی نینگ کتابخانه سیده سقله نه دی.

عمر خیام، شونینگدیک «یوکلید کتابلریگه شرح لر»، «اریفمیتیکه معمالری»، «دانشمندلیک ترازو سی»، «ملکُ الشعرا نینگ فلَکیات جدولی» (عمر خیام بو جدول نی اصفهان ده گی رصدخانه ده ایشله گن وقتده توزیب، اونی ایران شاۀ ملک نینگ اسمی بیلن اته گن.)، «بارلیق و بورچ حقیده قیدلر» کبی علمی اثر لر نینگ هم مؤلفی دیر...

           آیخان بیانی، کاندید اکادمیسین دکتور محمد یعقوب واحدی جوزجانی نینگ قیز لری 1332 نچی قویاش ییلی، سنبله آیی نینگ 22 نچی سی، دوشنبه کونی قدیمی جوزجان بولمیش سرپل شهری  ده توغیلگن. آلتی یاشیده سرپل نینگ نسوان باشلنغیچ مکتبیده اوقیشگه باشلب، بیرینچی دن اون ایکّینچی صنفگچه سرپل و کابل ولایت لری نینگ مکتب لریده سباق اوقیب، 1350 نچی ییل ده سرپل نینگ منهاج سراج لیسه سیدن فارغ بولدی. کانکور امتحانینی تاپشیرگن دن کیین کابل اوقوو یورتی نینگ ادبیات و بشری علوم فاکولته سیده کامیاب بولیب، تورت ییل شو فاکولته ده تحصیل کوریب، 1355 نچی ییل ده دری دیپارتمنتی دن فراغت سندینی قولگه کیلتیردی.

هجری 1356 نچی ییل دن 1357 نچی ییلگچه کابل نینگ آمنۀ فدوی لیسه سیده دری، قرآن کریم، دینیات و عربی مضمون لرینی تدریس قیلیشگه مصروف بولگن. 1357 نچی ییل نینگ سرطان آی لریدن باشلب نیچه آی سوریا عالی لیسه سیده معاون صفتیده ایشلب، اوندن کیین اطلاعات و کلتور وزارتی، خلق فرهنگی ریاستی، اوزبیک و ترکمن خلقلری فولکلوری نینگ عمومی مدیری بولیب، وظیفه بجرگن. اوشبو اداره چوکاتیده بیر مجله دری، پشتو، اوزبیکی، ترکمنی و بشقه ملیت لر تیلیده نشر ایتیلر ایدی، شو ییلدن باشلب خلق فرهنگی مجله سیده ژورنالیستلیک و یازووچیلیک گه باشلب مقاله لر نشر ایتدی. شو نینگ دیک عین حالده افغانستان رادیو سی نینگ محلی تیللر اداره سیده اوزبیک نطاقی و پروگراملر توزاتوچی همکار صفتیده ایشگه باشله دی...

قرن‌ها پیش جوگی‌ها در سفر ‌های بدون مرز شان به افغانستان آمدند. هیچ کس نمی‌داند دقیقاً چه وقت؟ یا چطور؟ اما همه می‌گویند که آنها سال‌ها پیش به این مملکت آمده‌اند. هیچ کس نمی‌دانست، آنها کجا می‌خوابند؟ کجا بچه‌هایشان را به دنیا می‌آورند و کجا با هم دیگر جمع می‌شوند؟

اما آنها بودند که همیشه اولین و تازه‌ترین خبر‌ها و کشف‌های دنیا را یا حداقل خبر کشف‌ها را برای مردم افغانستان می‌آورده‌اند. مثل مسافران جادویی که خبر‌های سرزمین‌های راز و رویا و جادو را با خود حمل می‌کرده‌اند...

        سیف الدین نوری فرزند الحاج ملا نورالدین کوکب در سال 1329 در یک خانوادۀ فرهنگ دوست و فرهنگ پرور در گذر ابوالفتح پا به عرصۀ وجود نهاده از آوان کودکی نظر به ترغیب و تشویق خانوادۀ فرهنگ دوستش به آموزش علم و دانش به مدرسه روی آورد و نزد قاری محمد حکیم و قاری محمد ایوب به خواندن و نوشتن پرداخت ، بعداً شامل مکتب گردیده ، دورۀ ابتداییه و متوسط را موفقانه به درجات عالی اول نمره و دوم نمره گذشتانده ، شامل اکادمی تربیۀ معلم کابل شده آنرا نیز موفقانه سپری نمود. بعد از فراغت از اکادمی تربیۀ معلم کابل در سال 1348 در نتیجه از آغاز سال 1349 وظیفۀ معلمی را در لیسۀ زرغونکوت دیروز و خرم فضای امروز ولسوالی سانچارک عهده دار گردید و مشغول تدریس ، تعلیم و تربیۀ اولاد آن دیار گردید . سپس از آن به لیسۀ آقچه و لیسۀ شیخ مفتی ولایت کابل و زادگاهش در لیسۀ منهاج سراج به این وظیفۀ مقدس الی سال 1357 ادامه داد. متعاقباً با آغاز برنامۀ اوزبیکی رادیو کابل مسوولیت پرودیوسری پروگرام متذکره را به عهده گرفته الی سال 1359 به آن ادامه داد . بعداً به ریاست تألیف در وزارت معارف به دیپارتمنت اوزبیکی مصروف تألیف و ترجمۀ کتب درسی اوزبیکی گردید. سپس از آن به اثر هدایت دولت وقت به کورس عالی افسران غند تعلیمی چهار آسیاب کابل شامل شده در سال 1361 سند فراغت را از بخش پیادۀ تعلیمات نظامی به درجۀ عالی بدست آورد. همانا بنسبت تعدیل نشدن رتبۀ ملکی اش به نظامی واپس به ریاست تألیف و ترجمۀ وزارت معارف به دیپارتمنت اوزبیکی شامل کار گردید و مدت دو سال به وظیفۀ مذکور ادامه داد ...